Artykuł z miesięcznika "Medycyna Sportowa" Nr. 5/2000, strona 47-49.

Hans Rydin
Węglowodany w sporcie wyczynowym - najnowsze poglądy i osiągnięcia w produkcji preparatów węglowodanowych*

• Kontrola gospodarki energetycznej u zawodników
• Węglowodany powszechnie stosowane w napojach dla sportowców
• Najnowsze osiągnięcia w zakresie opracowania i produkcji węglowodanów u sportowców
• O doświadczeniach użytkowników preparatu Vitargo®
• Badania naukowe nad preparatem Vitargo®

• Kontrola gospodarki energetycznej u zawodników 

• mniejsza skuteczność treningu
• zły stan psychiczny
• obniżona odporność (zwiększona skłonność do infekcji)
• zwiększona urazowość

Aby uniknąć objawów przetrenowania, dobrze jest obliczyć ilość wydatkowanej przez zawodnika energii i ilość energii pobranej z dietą. Prostszym, lecz mniej dokładnym sposobem, jest kontrola masy ciała: nietracenie i nieprzybieranie na wadze wskazuje na równowagę energetyczną.

Niedobór energii może być łatwo wyrównany wypiciem dodatkowej porcji węglowodanów, ponieważ powodem niedoboru jest najczęściej właśnie zbyt mała ilość węglowodanów w organiźmie zawodnika.

• Zasoby energii w ustroju

Organizm korzysta przede wszystkim z trzech źródeł energii: węglowodanów (magazynowanych jako glikogen w mięśniach i w wątrobie), tłuszczów i białka. Proporcje między poszczególnymi źródłami, pokrywającymi zapotrzebowanie na energię, zależą od intensywności wysiłku (Ryc.1).

Jak widać, podczas ciężkiej pracy organizm korzysta przede wszystkim z węglowodanów. To sprawia, że gospodarka węglowodanowa jest tak ważna w sporcie wyczynowym. Organizm może zmagazynować 400-1000 g glikogenu, z tego 300-900g w mięśniach i 50-100g w wątrobie. Poza tym, około 10g węglowodanów znajduje się w układzie krążenia w postaci glukozy.

Glikogen mięśniowy stanowi paliwo dla pracy mięśni, zaś glikogen wątrobowy utrzymuje poziom cukru we krwi. Omówione zależności rozpatrzymy na przykładzie triatlonu. Triatlon długodystansowy to 3,8 km pływania, 120 km jazdy na rowerze i 30 km biegu.

Intensywność wysiłku:
Pływanie - ok. 85-95% VO2max
Rower - ok. 85-95% VO2max
Bieg - ok. 85-95% VO2max

Jak widać, triatlonista wykonuje wysiłek o bardzo wysokiej intensywności przez cały czas trwania konkurencji. W ciągu całego triatlonu organizm zużywa ok. 9000 kcal
  
Romijn, J.A et. al.(1993). Regulation of endogenous fat and carbohydrate metabolism in relation to exercise intensity and duration. Am. J. Physiol. 265:E380-E391

Obliczenie zapotrzebowania na węglowodany daje w wyniku ilości 1400-1500 g węglowodanów na taki wyścig. Ilość ta odpowiada ok.6 kg ugotowanego makaronu!

Można założyć, że jeżeli zawodnik ma pełne rezerwy glikogenu w momencie startu i zużywa ok. 1,2 g węglowodanów na kg masy ciała na godzinę (z wyjątkiem pierwszej godziny, w której zapotrzebowanie na energię pokrywa glikogen wątrobowy), to nawet wtedy zasoby węglowodanowe zostaną wyczerpane u niektórych zawodników przed ukończeniem wyścigu.

Wielu czołowych zawodników, których dobowe obciążenia treningowe są zbliżone do opisanego, mają trudności z utrzymaniem równowagi energetycznej, jeżeli nie spożywają dodatkowych porcji węglowodanów w postaci napojów.
Suplementacja węglowodanami w postaci napojów może być potrzebna do:

• Zapewnienia pełnych zasobów węglowodanowych przed startem.
• Utrzymania prawidłowego poziomu cukru we krwi podczas zawodów i treningu, gdy wyczerpane są zasoby glikogenu wątrobowego.
• Do odbudowy zasobów glikogenu bezpośrednio po wysiłku.

• Powszechnie stosowane węglowodany w napojach dla sportowców i napojach dostarczających energii

Wszystkie dostępne dotychczas napoje dla sportowców i preparaty dostarczające energii zawierają jeden lub więcej niżej wymienionych produktów degradacji skrobi jako źródło węglowodanów:

            - Dekstrozę (glukozę)
            - Syrop glukozowy (skrobiowy)
            - Maltodekstrynę
            - Sacharozę
            - Fruktozę

Tabela 1.

Tabela 2.

Wszystkie ww. to tradycyjne węglowodany produkowane dla potrzeb przemysłu spożywczego i stosowane w potrawach, lodach, cukierkach. Zapewniają one odpowiednią konsystencję, a poza tym stanowią nośnik przypraw i aromatów.
Stosuje się je w napojach dla sportowców i pozostałych napojach dostarczających energii, ponieważ są to węglowodany krótkołańcuchowe, a kiedyś uważano że dają one najszybszy efekt. Są poza tym łatwe w stosowaniu, dostępne i tanie jako surowiec.

Producenci napojów dla sportowców często opisują te węglowodany jako "specjalnie dobrane węglowodany złożone", oligosacharydy, itp. Za tymi określeniami zawsze kryje się jeden, lub kilka wymienionych powyżej produktów.
Obecnie dysponujemy alternatywnym produktem, opracowanym specjalnie dla zawodników, ze szczególnym uwzględnieniem dyscyplin wytrzymałościowych.

• Najnowsze osiągnięcia w produkcji węglowodanów dla potrzeb sportu

Firma Carbamyl AB (Szwecja) opracowała i opatentowała nowy rodzaj węglowodanu do napojów dla sportowców, przy współpracy czołowych zawodników szwedzkich z różnych dyscyplin sportu. Węglowodan ten występuje tylko w produktach o nazwie firmowej Vitargo^®. Vitargo^® różni się od innych węglowodanów stosowanych w napojach dla sportowców i pozostałych napojach dostarczających energii, przede wszystkim tym, że słada się ze znacznie dłuższych łańcuchów węglowodanów i nie zawiera cukrów krótkołańcuchowych (oligosacharydów).
Ilustruje to najlepiej Tabela 1, podająca przeciętne masy cząsteczkowe stosowanych węglowodanów.

Dodatkową właściwością cząsteczki Vitargo^® jest jej bardzo niska osmolalność, co prawdopodobnie stanowi o znakomitej przydatności tego preparatu w sporcie (Tabela 2.).

Vitargo^®, węglowodan o długim łańcuchu, wolniej rozpuszcza się w wodzie i dlatego musi być przygotowany w specjalny sposób. Dla uzyskania pożądanego efektu należy użyć miksera.

• Doświadczenia użytkowników Vitargo®

Vitargo^® jak dotąd było stosowane głównie przez zawodników szwedzkich. Firma ściśle współpracuje z zespołem reprezentacji Szwecji w triatlonie, narciarstwie biegowym, kajakarstwie, tenisie (zespół Pucharu Davies'a) i z wieloma innymi.